Χαμοδράκια: Μια παραδοσιακή εικασία

Τα Χαμοδράκια

Βάσει του μεγάλου μας Λαογράφου Ν. Πολίτη, πρόκειται για ποιμενικούς δαίμονες της νεότερης ελληνικής και λαϊκής μυθολογίας. Είναι ανα τόπους γνωστά και ως σμερδάκια ή και με διάφορα άλλα, πιο γενικευμένα ονόματα, δηλώνοντας την δαιμονική τους φύση, αυτά είναι: ζουλάπι, είδουλο, λάβωμα, διάβολος, δαιμονικό, αποκαρωμένο, ίσκιο, είδωλο, αμελέτητο, ντεβετσικά, ντιβέτσικα, κωλοπάνη, σμιθράκια, κούλουθρα και άλλες ονομασίες που χάνονται στον χρόνο.

Ο Ν.Πολίτης συνάπτει τη δημιουργία τους προς την λοιμώδη ασθένεια των ζώων «άνθρακα»,με συνήθως καταστρεπτικές συνέπειες καθώς οι χωρικοί την απέδιδαν σε δαιμονική επήρεια, στην επήρεια των όντων αυτών, που τα φαντάζονταν με μορφή, συνήθως, σκυλιών.
Είδος των δαιμονικών αυτών όντων θεωρήθηκαν και τα τελώνια*, στα οποία, κατά τις λαϊκές δοξασίες, μεταβάλλονται τα αβάπτιστα παιδιά.

Για τα πλάσματα αυτά αντλούμε πληροφορίες και από αφηγήσεις της Στερεάς Ελλάδας και την επαρχιώτικη κυρίως Μακεδονία με τηις ονομασίες χαμοδράκια ή σμερδάκι ή χαμόδρακα. Δαιμόνια που ήταν άκρως επιθετικά στις ορεινές περιοχές λόγω του ότι επιτίθονταν σε κοπάδια βοσκών και είτε τα αφάνιζαν είτε απλώς τα έπνιγαν.

Ο απόδοση της λέξης χαμοδράκι (ουσιαστικό) δίνεται ετυμολογικά με την σύνθεση του: χάμω -δρακ (δράκος) -ι] (λαογρ.) (συνήθ. στον πληθ.) τα χαμοδράκια, στις λαϊκές παραδόσεις, οι δράκοι, οι δαίμονες των βοσκών που πιστεύεται ότι προέρχονται από νοθογέννητα βρέφη, τα οποία εκτέθηκαν σε έρημους τόπους και προκαλούν διάφορες ζημιές στα ζώα των κοπαδιών.

Πιο αναλυτικά ίσως, “δράκος” λεγόταν, παλιά, το αβάπτιστο αρσενικό παιδί, που όταν πέθαινε γινόταν χαμοδράκι κι εμφανιζόταν με τη μορφή σκύλου, γάτας, τράγου και κριαριού. Τα χαμοδράκια, ανάλογα με τις διαθέσεις τους, επιλέγανε σαν στόχο τον τσοπάνη ή το μπουλούκι. Αν βάζανε στο μάτι τον τσοπάνη, εμφανίζονταν με τη μορφή σκύλου ή γάτας, μπαίνανε καβάλα του και τον οδηγούσαν σε γκρεμούς και χαράδρες ή στο ζωριό του μύλου. Αν όμως ορέγονταν τις κατσίκες και τις προβατίνες, εμφανίζονταν σαν τράγοι ή σαν κριάρια κι ακούγανε συνήθως στο όνομα ντεβετσικάδες ή ζουλάπια. Τις μαρκάλαγαν κι αυτές γρήγορα μαύριζαν και πρήζονταν στη γέννα και τελικά ψοφούσαν (προσβάλλονταν από την γνωστή αρρώστια του άνθρακα).

Τσοπάνηδες περιγράφουν τη μορφή του ως τράγο, σαν κριάρι, που παρουσιάζεται άξαφνα και επιτίθεται στο κοπάδι τους.

Τα χαμοδράκια ανάλογα με τα κέφια τους, την φαντασία των αλαφροΐσκιωτων, εμφανίζονταν και μ’ άλλες περίεργες μορφές εκτός απ’ αυτές των ζώων.

Μια λύση όπως μαθαίνουμε είναι ο μετατοπισμός των ζώων τη νύχτα με βουλωμένα τα κουδούνια από το λιβάδι όπου βόσκουν μέχρι το επόμενο, με αποτέλεσμα ο δαίμονας να χάσει τα ίχνη τους και να ξεφύγουν από το κακό. Άλλες λύσεις ίσως να αποτελούσαν το άναμα ξυλοφωτιάς, κάποιο ευχέλαιο από κάποιον σεβαστό ιερέα και ένα σωρό άλλες εναλλακτικές μεθόδοι. Σαφώς όλα αυτά αποτελούν λύσεις του παρελθόντος μιας και όπως διαβάσαμε παραπάνω υπάρχει πιθανόν επιστημονική εξήγηση, την ασθένεια που προσβάλλει τα ποίμνια, ο «άνθραξ» και η γιατριά τους τη ζητούμε από τους κτηνιάτρους.

Βέβαια, μια επιβεβαίωση θα μπορούσε να την πάρουμε από ποιον άλλον, παρά από έναν κτηνίατρο.

Ανά καιρούς όμως ακούμε και για μια άλλη αντίστοιχη περίπτωση, κυρίως σε μαρτυρίες κατοίκων του Μεξικού, για το πασίγνωστο αμφιλεγόμενο πλάσμα “τσουπακάμορα” () .

Μυθολογικά ίσως να τολμούσαμε να συγκρίνουμε και με την πασίγνωστη “Λάμια” ή και με τον αρχαίο “θεό” των ποιμένων Πάνα με τους ακολούθους του, Σατύρους. Η μορφή του κι πιθανόν ο χρόνος της παρουσίας του —μεσημέρι— δεν αφήνουν αμφιβολία, πώς ο αρχαίος Αρκαδικός θεός «Πάν» απ’ τό περιεχόμενο του, μόνο το όνομα του δέν έσωσε ως σήμερα.

Πιστεύεται ότι τα χαμοδράκια μπορούν να ιππεύσουν και άνθρωπο και να τον οδηγήσουν σε γκρεμούς και σε ποτάμια όπως παραστατικά αναφέρεται στο μυθιστόρημα ο «Σεβάχ Θαλασσινός» και στην Ευρώπη είναι εδραιωμένη αυτή η πίστη και

Δίδεται όμως και εκεί η ίδια επιστημονική εξήγηση ή πρόκειται πράγματι για εφιάλτες που ξυπνούν από τον κρυφό κόσμο της Κρυπτοζωολογίας;;

Ο λόγος που δεν ξεκίνησα το παρόν θέμα στην κατηγορία “Κρυπτοζωολογία” ήταν λόγω των αναφορών που έχουμε μέσω της λαϊκής παράδοσης και των πληροφοριών που αποκομίζουμε από αυτή.

Διαφορετική όψη του μύθου.

«Λένε πως τα αβάπτιστα παιδιά τα θάβουν έξω από το όριο της εκκλησίας, τα εξώγαμα, τα μούλικα, ή όπως αλλιώς τα λένε, που πνίγουν αρκετές μάνες για να μην ανακαλυφθεί η απιστία τους…»
(Δήμος Τρίπολης, Μαντινεία)

Υπάρχουν όμως ευρύματα που να μας επιβεβαιώνει μερικώς την αληθινή πλευρά των ιστοριών αυτών;;; Κι όμως υπάρχουν! Στο Μιλάνο της Ιταλίας σε ιδιωτική συλλογή, ένα αρχαίο πολύ αγαλματίδιο παριστάνει ένα κερασφόρο άνδρα που με φιδιού πόδια έχει τυλίξει τα πόδια ενός νέου που έχει καθίσει στους ώμους του και με το χέρι του, δείχνει ένα γκρεμό.

Πηγές:

1) Γ.Ν.ΑΙΚΑΤΕΡΙΝΗΣ(II)
2) Στοιχειωμένη Ελλάδα: himaira.blogspot.com/2011/05/blog-post_6842.html
3) www.hellenica.de/Griechenland/Laografia/Chamodrakia.html
4) hellaspress.pblogs.gr/2007/11/149133.html
5) Λαϊκή παράδοση www.nymfasia.gr/?page_id=190